W rozmowach o dostępności najczęściej skupiamy się na tym, co powinny zrobić urzędy, placówki medyczne, firmy czy inne instytucje, aby osoby z niepełnosprawnościami mogły korzystać z ich usług na równych zasadach. I słusznie. To instytucje odpowiadają za usuwanie barier, dostosowanie przestrzeni i zapewnienie dostępnej komunikacji.
Warto jednak spojrzeć także z innej perspektywy. Nie po to, aby przenosić odpowiedzialność na osobę z niepełnosprawnością, ale by pokazać jej wpływ, możliwości i sprawczość. Osoba z niepełnosprawnością nie musi być wyłącznie odbiorcą pomocy i decyzji innych. Może określać swoje potrzeby, dokonywać wyborów i decydować, jaka forma wsparcia jest dla niej odpowiednia.
Dostępność pozostaje odpowiedzialnością instytucji
Sprawczość nie może zastępować dostępności. To nie osoba korzystająca z wózka powinna zastanawiać się, jak pokonać schody. To nie osoba niewidoma powinna sama szukać sposobu na odczytanie niedostępnego dokumentu. Za usuwanie takich barier odpowiada instytucja.
Jednocześnie nie każda potrzeba jest widoczna. Dwie osoby z podobną niepełnosprawnością mogą potrzebować zupełnie innego wsparcia. Dlatego dostępność najlepiej działa wtedy, gdy rozwiązania instytucji łączą się z możliwością wyrażenia własnych potrzeb przez osobę, która z nich korzysta.
Sprawczość nie oznacza radzenia sobie samemu
Samodzielność nie musi oznaczać działania bez żadnej pomocy. Można korzystać ze wsparcia innych osób, technologii czy dostępnych usług i nadal decydować o sobie.
Sprawczość może oznaczać:
- określenie, jakiego wsparcia się potrzebuje,
- wybór osoby towarzyszącej,
- poproszenie o prostsze wyjaśnienie,
- odmowę niepotrzebnej pomocy,
- wskazanie preferowanej formy kontaktu.
Proszenie o pomoc nie odbiera samodzielności. Czasem jest właśnie jej przejawem, bo wymaga rozpoznania własnych potrzeb i świadomego wyboru rozwiązania.
Co daje poczucie sprawczości?
Sprawczość ma znaczenie nie tylko praktyczne. Może wzmacniać pewność siebie, poczucie wpływu i satysfakcję z działania. Gdy osoba zadaje pytania, podejmuje decyzje i mówi o swoich potrzebach, nie jest wyłącznie odbiorcą działań innych. Staje się uczestnikiem sytuacji, która jej dotyczy.
Czasem satysfakcję daje samodzielne załatwienie sprawy. Innym razem skuteczne poproszenie o pomoc, postawienie granicy albo powiedzenie, że zaproponowane rozwiązanie nie odpowiada danej osobie.
Jak lepiej przygotować się do ważnej rozmowy lub spotkania?
Wizyta u lekarza, załatwianie sprawy w urzędzie czy rozmowa w innej instytucji mogą być stresujące. Trzeba przekazać wiele informacji, zrozumieć zasady lub zalecenia i zapamiętać kolejne kroki. Dobre przygotowanie może pomóc zachować większy wpływ na przebieg spotkania.
Wcześniej warto sprawdzić, jakie dokumenty będą potrzebne, czy można umówić się na konkretną godzinę oraz jakie formy kontaktu i wsparcia są dostępne. Przed wizytą lekarską pomocne może być przygotowanie listy leków, najważniejszych objawów, wyników badań i pytań do lekarza. Podczas rozmowy warto prosić o powtórzenie lub prostsze wyjaśnienie informacji oraz pytać o konkrety. Na koniec można własnymi słowami podsumować ustalenia.
Takie przygotowanie nie zastępuje dostępności ani odpowiedniego wsparcia ze strony instytucji. Pomaga jednak ograniczyć nieporozumienia i daje większą pewność, że osoba rozumie sytuację oraz ma wpływ na dalsze działania.
Mówienie o swoich potrzebach nie jest roszczeniowością
Niektóre osoby obawiają się, że zgłaszając swoje potrzeby, zostaną uznane za zbyt wymagające. W efekcie rezygnują z rozwiązań, które mogłyby realnie im pomóc.
Tymczasem jasne i konkretne komunikowanie swoich potrzeb ułatwia sytuację także pracownikowi instytucji. Nie musi on zgadywać ani opierać się na stereotypowych wyobrażeniach. Taki komunikat pozwala jednocześnie wskazać potrzebne wsparcie i określić własne granice. Jeśli zostanie przekazany spokojnie i rzeczowo, zwykle zwiększa szansę na życzliwe zrozumienie i właściwą reakcję drugiej osoby.
Prawo do odmowy niechcianej pomocy
Sprawczość obejmuje także prawo do powiedzenia „nie”. Pomoc udzielona bez pytania może czasem utrudnić sytuację, odebrać poczucie kontroli, a nawet stworzyć zagrożenie. Dotyczy to na przykład przesuwania wózka bez zgody czy chwytania osoby niewidomej.
Można powiedzieć:
„Dziękuję, poradzę sobie.”
„Pomoc będzie mi potrzebna dopiero przy schodach.”
„Proszę najpierw powiedzieć, co chce pani zrobić.”
„Proszę rozmawiać ze mną, a nie z osobą, która mi towarzyszy.”
Odmowa nie jest niewdzięcznością. Może być sposobem ochrony własnych granic i samodzielności.
Znajomość swoich praw daje większą pewność
Nie trzeba znać wszystkich przepisów. Podstawowa wiedza o prawach i możliwościach może jednak pomóc w sytuacji, gdy instytucja nie zapewnia odpowiedniej dostępności.
Warto wiedzieć:
- jakie wsparcie powinna zapewnić dana instytucja,
- gdzie można zgłosić potrzebę konkretnego rozwiązania,
- kto odpowiada za dostępność,
- gdzie można uzyskać poradę lub złożyć skargę.
Sprawczość nie musi oznaczać samodzielnego prowadzenia formalnego sporu. Może również polegać na skorzystaniu z pomocy organizacji społecznej, pełnomocnika albo zaufanej osoby.
Sprawczość ma różne formy
Nie każda osoba może samodzielnie zadzwonić do urzędu, przeczytać dokumenty czy jasno opisać swoją potrzebę. Nie oznacza to, że jest pozbawiona sprawczości. Dla jednej osoby będzie nią samodzielne przeprowadzenie rozmowy. Dla innej wybór osoby wspierającej. Dla kolejnej wskazanie odpowiedzi za pomocą gestu, piktogramu lub komunikacji wspomagającej i alternatywnej.
Sprawczość nie powinna być kolejnym wymaganiem, któremu trzeba sprostać. Nie chodzi o to, by każda osoba była przebojowa i gotowa walczyć o swoje prawa w każdej sytuacji. Najważniejsze jest, aby nie odbierać jej prawa do udziału w decyzjach tylko dlatego, że potrzebuje więcej czasu, komunikuje się inaczej albo korzysta z pomocy.
Małe działania mogą budować większą pewność
Poczucie sprawczości często rozwija się stopniowo. Pierwszym krokiem może być przygotowanie jednego pytania do lekarza. Kolejnym poproszenie o zapisanie zaleceń. Innym razem odmowa pomocy, która nie jest potrzebna.
Nawet jeśli efekt nie zawsze jest idealny, samo podjęcie działania może dawać satysfakcję i zwiększać pewność w podobnych sytuacjach.
Dostępność i sprawczość powinny się uzupełniać
Nie trzeba wybierać między dostępnością a samodzielnością. Dostępna instytucja tworzy warunki, w których osoba z niepełnosprawnością może działać, dokonywać wyborów i korzystać ze swoich praw. Sprawcza osoba może natomiast wskazywać, jakie rozwiązania są dla niej skuteczne, komunikować potrzeby i uczestniczyć w decyzjach.
Dostępność nie może zależeć od zaradności, wiedzy ani pewności siebie osoby z niepełnosprawnością. Jednocześnie nie musi być ona przedstawiana wyłącznie jako bierny odbiorca pomocy. Może być partnerem, który najlepiej zna swoje potrzeby, granice i możliwości.
Sprawczość nie usuwa wszystkich barier. Może jednak dawać poczucie, że własny głos, wybór i decyzje naprawdę mają znaczenie.