Pojęcie dostępności coraz częściej pojawia się w kontekście prawa, HR, ESG oraz odpowiedzialnego prowadzenia biznesu. Jednocześnie wiele terminów używanych w tym obszarze bywa interpretowanych zbyt szeroko lub niejednoznacznie.
Ten artykuł otwiera cykl „Słownik dostępności – po ludzku” przygotowany przez Fundację Biznes Bez Barier. Jego celem jest uporządkowanie podstawowych pojęć oraz pokazanie, jak są one rozumiane, w sposób przystępny dla decydentów i zespołów HR, z wyraźnym zaznaczeniem granic obowiązków i zależności od kontekstu firmy.
Cykl rozpoczynamy od omówienia podstawowych pojęć: dostępności, samodzielności, inkluzywności oraz projektowania uniwersalnego.
Dostępność
Definicja po ludzku
Dostępność oznacza takie projektowanie przestrzeni, usług, komunikacji i procesów, aby osoby o różnych potrzebach mogły z nich korzystać w możliwie najszerszym zakresie i w sposób samodzielny, z uwzględnieniem realnych ograniczeń organizacyjnych i technicznych.
Co to oznacza dla firmy?
- W niektórych obszarach dostępność wynika bezpośrednio z przepisów prawa (np. w odniesieniu do określonych usług cyfrowych lub podmiotów realizujących zadania publiczne).
- W pozostałych przypadkach dostępność jest najczęściej dobrą praktyką, wspierającą efektywność organizacyjną i zarządzanie ryzykiem.
- Zakres działań zależy od rodzaju działalności, wielkości firmy i charakteru oferowanych usług.
Czego to NIE oznacza?
- że każda firma ma identyczne obowiązki w zakresie dostępności
- że dostępność zawsze wymaga kosztownych inwestycji
- że wszystkie bariery muszą zostać usunięte niezależnie od okoliczności
Przykład
Dostosowanie formularza rekrutacyjnego tak, aby był czytelny dla różnych użytkowników – bez zmiany zasad rekrutacji i bez ingerencji w model biznesowy.
Samodzielność
Definicja po ludzku
Samodzielność oznacza możliwość wykonania danej czynności bez konieczności stałego angażowania innych osób, o ile jest to możliwe i uzasadnione charakterem danej sytuacji.
Co to oznacza dla firmy?
- Samodzielność jest jednym z celów dostępności, obok bezpieczeństwa i sprawności organizacyjnej.
- W praktyce oznacza projektowanie procesów w sposób przewidywalny i zrozumiały.
- Nie wyklucza oferowania wsparcia, gdy jest ono potrzebne lub uzasadnione.
Czego to NIE oznacza?
- że pomoc lub wsparcie są niewłaściwe
- że każdy proces musi być w pełni samodzielny w każdej sytuacji
- że firma ponosi odpowiedzialność za wszystkie ograniczenia użytkowników
Przykład
Dokumenty wewnętrzne przygotowane w formacie umożliwiającym samodzielne zapoznanie się z treścią przez pracowników o różnych potrzebach.
Inkluzywność / włączenie
Definicja po ludzku
Inkluzywność (włączenie) to sposób organizowania pracy i kultury organizacyjnej, który umożliwia udział różnych grup pracowników w życiu firmy, z poszanowaniem ich potrzeb i ról.
Co to oznacza dla firmy?
- Inkluzywność co do zasady nie jest bezpośrednim obowiązkiem prawnym, lecz elementem kultury organizacyjnej.
- Coraz częściej bywa uwzględniana w strategiach ESG i działaniach employer brandingowych, zwłaszcza w większych organizacjach.
- Może wspierać realizację obowiązków związanych z równością i niedyskryminacją.
Czego to NIE oznacza?
- że wszystkie potrzeby muszą być traktowane identycznie
- że inkluzywność zastępuje wymagania wynikające z przepisów prawa
- że każda firma musi wdrażać formalne programy inkluzywności
Przykład
Prowadzenie spotkań w sposób umożliwiający udział zarówno pracowników stacjonarnych, jak i zdalnych, bez zmiany struktury organizacyjnej.
Projektowanie uniwersalne
Definicja po ludzku
Projektowanie uniwersalne polega na tworzeniu rozwiązań od początku tak, aby mogły być używane przez możliwie szerokie grono osób, bez konieczności późniejszych modyfikacji.
Co to oznacza dla firmy?
- Jest uznaną koncepcją międzynarodową, stosowaną m.in. w architekturze, IT i usługach.
- W większości przypadków stanowi dobrą praktykę, a nie bezpośredni obowiązek prawny.
- Może ograniczać potrzebę późniejszych, indywidualnych usprawnień.
Czego to NIE oznacza?
- że jedno rozwiązanie będzie odpowiednie dla wszystkich
- że projektowanie uniwersalne wyklucza indywidualne dostosowania
- że jego brak automatycznie oznacza naruszenie prawa
Przykład
Strona internetowa zaprojektowana zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami dostępności już na etapie tworzenia.
Co z tego wynika dla firmy?
- Obowiązki w zakresie dostępności zależą od kontekstu: rodzaju działalności, skali firmy i charakteru usług.
- Nie każde działanie jest obowiązkiem prawnym, ale może mieć konsekwencje organizacyjne, operacyjne lub wizerunkowe.
- Świadome używanie pojęć ułatwia rozmowy z ekspertami i podejmowanie proporcjonalnych decyzji.
- Dostępność i włączenie to procesy, które mogą być rozwijane stopniowo.
Powyższa treść ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani indywidualnej interpretacji przepisów.